Pieniądze po zmarłym mogą nadal czekać w ZUS. Kto je otrzyma i jak złożyć wniosek? [Q&A]

Po śmierci bliskiej osoby rodzina zwykle koncentruje się na sprawach spadkowych, mieszkaniu, rachunkach i zobowiązaniach. Nie każdy pamięta, że do wyjaśnienia mogą pozostać również środki zapisane na subkoncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oraz zgromadzone na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym.

Nie zawsze są one wypłacane automatycznie. W części przypadków trzeba złożyć wniosek w ZUS albo rozpocząć formalności we właściwym OFE. Co ważne, nie wszystkie środki trafiają do spadkobierców w gotówce — część należna małżonkowi może zostać przekazana na jego subkonto w ramach wypłaty transferowej.

Subkonto jest wyodrębnioną częścią konta ubezpieczonego w ZUS. Zapisywana jest na nim część składki emerytalnej, a w określonych sytuacjach również środki przekazywane z OFE. W przeciwieństwie do zapisów na podstawowym koncie emerytalnym środki z subkonta mogą podlegać podziałowi po śmierci ubezpieczonego.

Nie każdy ma jednak subkonto:

• osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 roku nie mogły należeć do OFE i nie mają subkonta w ZUS;
• osobom urodzonym od 1 stycznia 1949 roku do 31 grudnia 1968 roku subkonto prowadzono, jeśli zostały członkami OFE;
• osoby urodzone po 31 grudnia 1968 roku mają subkonto niezależnie od członkostwa w OFE.

Osoba rozpoczynająca aktywność zawodową ma cztery miesiące na zawarcie umowy z wybranym OFE. Jeżeli tego nie zrobi, 7,3 proc. podstawy wymiaru składki emerytalnej jest zapisywane na subkoncie w ZUS. Gdy wybierze OFE, na subkonto trafia 4,38 proc., a 2,92 proc. jest przekazywane do funduszu.

Nie. Samo istnienie subkonta nie przesądza jeszcze o wypłacie. Kluczowe jest to, na jakim etapie znajdowały się uprawnienia emerytalne zmarłego i czy środki z subkonta zostały już wykorzystane do obliczenia świadczenia.

Jeżeli zmarły był ubezpieczony, a środki na subkoncie nie zostały wcześniej wykorzystane przy ustalaniu emerytury, mogą podlegać podziałowi. Inaczej wygląda sytuacja po przyznaniu emerytury docelowej po ukończeniu 65 lat. Wówczas zamiast zwykłego podziału środków może przysługiwać wypłata gwarantowana — pod warunkiem, że śmierć nastąpiła w ciągu trzech lat od miesiąca pierwszej wypłaty tej emerytury.

Środków nie można również uzyskać po osobie, która skorzystała z wcześniejszej emerytury, jeżeli warunkiem jej przyznania było przekazanie pieniędzy z OFE i subkonta do budżetu państwa.

Każdy przypadek osoby, która przed śmiercią pobierała już świadczenie emerytalne, warto sprawdzić indywidualnie w ZUS.

Nie tylko członek rodziny. Ubezpieczony może wskazać jedną lub kilka osób uprawnionych do otrzymania środków po jego śmierci. Może to być małżonek, dziecko, ale również osoba niespokrewniona, np. przyjaciel.

Jeżeli zmarły nikogo nie wskazał, środki niewykorzystane do rozliczenia wspólności majątkowej wchodzą w skład spadku.

Gdy małżonków łączyła wspólność majątkowa, żyjącemu małżonkowi przysługuje połowa środków zgromadzonych w okresie trwania tej wspólności. Nie jest to jednak wypłata gotówkowa — środki są przekazywane na jego subkonto w ZUS oraz, odpowiednio, na rachunek w OFE. Pozostała część trafia do osób wskazanych przez zmarłego, a przy braku takiej dyspozycji — do spadku.

Jeżeli przez cały okres gromadzenia środków małżonków obowiązywała rozdzielność majątkowa, żyjący małżonek nie otrzymuje automatycznie połowy środków z tytułu wspólności majątkowej.

Nadal może jednak otrzymać pieniądze, jeśli zmarły wskazał go jako osobę uprawnioną. Może też uczestniczyć w ich dziedziczeniu, gdy nie było takiego wskazania, środki weszły do spadku i małżonek jest spadkobiercą.

Co do zasady tak — jeżeli została wcześniej wskazana przez zmarłego jako osoba uprawniona. W takim przypadku prawo do wypłaty wynika z dyspozycji ubezpieczonego, a nie z dziedziczenia spadku.

Jeżeli jednak zmarły nikogo nie wskazał i środki weszły w skład spadku, osoba, która spadek skutecznie odrzuciła, nie otrzyma pieniędzy jako spadkobierca.

Odpowiedź zależy od ustroju majątkowego małżonków oraz dyspozycji pozostawionej przez zmarłego.

Jeżeli obowiązywała wspólność majątkowa, żonie przypada w formie transferu połowa środków objętych tą wspólnością. Pozostała część jest dzielona pomiędzy osoby wskazane przez zmarłego, zgodnie z określonymi przez niego udziałami. Jeśli wskazał syna, syn otrzyma należną mu część. Jeżeli nie wskazano nikogo, pozostałe środki wejdą w skład spadku i zostaną podzielone zgodnie z zasadami dziedziczenia.

Nie z powodu samego upływu czasu. ZUS wyjaśnia, że wniosek o podział środków z subkonta po śmierci ubezpieczonego nie jest ograniczony terminem. Można więc wystąpić o nie także po wielu latach.

Nie oznacza to jednak automatycznej wypłaty. ZUS sprawdzi m.in., czy zmarły miał subkonto, czy środki nie zostały wcześniej uwzględnione w jego emeryturze oraz kto jest uprawniony do ich otrzymania.

To zależy od sytuacji zmarłego.

Jeżeli zmarły miał subkonto w ZUS i był członkiem OFE, procedurę rozpoczyna właściwy fundusz. Wniosek należy więc najpierw złożyć w OFE. Po przeprowadzeniu podziału fundusz ma 14 dni na przekazanie ZUS informacji o osobach uprawnionych i przysługujących im udziałach. ZUS dzieli środki zapisane na subkoncie w taki sam sposób i ma na to trzy miesiące od otrzymania zawiadomienia. Nie trzeba składać w ZUS drugiego wniosku.

Jeżeli zmarły miał wyłącznie subkonto w ZUS, wniosek składa się bezpośrednio w Zakładzie na formularzu USS "Wniosek o transfer/wypłatę środków z subkonta osoby ubezpieczonej". Dotyczy to także sytuacji, w której wszystkie środki z OFE zostały wcześniej przeniesione do ZUS w ramach suwaka bezpieczeństwa, a członkostwo w funduszu ustało.

Taką informację można uzyskać w ZUS. Osoba występująca z wnioskiem musi wykazać interes prawny, przedstawiając:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Nie obowiązuje specjalny formularz. Można złożyć własnoręcznie przygotowany wniosek albo zgłosić żądanie ustnie do protokołu w placówce ZUS. Zakład deklaruje udzielenie odpowiedzi w terminie do 30 dni.

Nie istnieje jedna, z góry określona kwota. Wysokość wypłaty zależy przede wszystkim od salda subkonta zmarłego, okresu trwania wspólności majątkowej, pozostawionej dyspozycji oraz udziału przypadającego konkretnej osobie.

Dlatego dwie rodziny znajdujące się w pozornie podobnej sytuacji mogą otrzymać zupełnie różne kwoty.

Osoba, która ma wyłącznie subkonto w ZUS, może wskazać uprawnionych na formularzu UWU "Wskazanie/zmiana osób uprawnionych do otrzymania środków zgromadzonych na subkoncie ubezpieczonego". Można wskazać jedną lub kilka osób oraz określić ich procentowe udziały.

Jeśli wskazano kilka osób, ale nie określono udziałów, przyjmuje się, że są one równe. Dyspozycję można później zmienić albo odwołać.

Członkowie OFE wskazują osoby uprawnione w swoim funduszu. Tam powinni również zgłaszać wszystkie zmiany — nawet jeśli nowe składki nie są już przekazywane do OFE.

Wypłata gwarantowana to jednorazowe świadczenie dla osób uposażonych po śmierci emeryta, który miał subkonto w ZUS, nabył prawo do emerytury docelowej po ukończeniu 65 lat i zmarł przed upływem trzech lat od miesiąca, w którym po raz pierwszy wypłacono mu tę emeryturę.

Świadczenie otrzymują osoby wskazane przez emeryta — w całości albo w określonych przez niego częściach. Jeśli nikogo nie wskazał, uprawniony jest małżonek, pod warunkiem że w chwili śmierci pozostawał z emerytem we wspólności majątkowej. W pozostałych przypadkach wypłata gwarantowana wchodzi w skład spadku.

Emeryt może zmieniać osoby uposażone. Jeżeli chce wskazać osobę spoza kręgu najbliższej rodziny określonego w przepisach, np. przyjaciela, potrzebuje pisemnej zgody współmałżonka.

Nie. Wniosek można złożyć samodzielnie. ZUS podkreśla, że do uzyskania środków z subkonta nie jest potrzebna pomoc zewnętrznej firmy. Informacji o wymaganych dokumentach udzielają pracownicy placówek ZUS oraz Centrum Kontaktu Klientów.

Przed złożeniem dokumentów warto ustalić, czy zmarły należał do OFE i czy pobierał już emeryturę. Pozwoli to wybrać właściwą ścieżkę i uniknąć składania wniosku do niewłaściwej instytucji.

Informacje mają charakter ogólny. Uprawnienie do wypłaty oraz jej wysokość ZUS lub OFE ustalają na podstawie indywidualnej sytuacji i przedstawionych dokumentów.