Historia nazwy miasta Starachowice

Sama nazwa "Starachowice" jest jednak starsza niż współczesne miasto. W dokumentach cysterskich pierwsza wzmianka o osadzie przemysłowej Starachowice pojawia się już w 1547 roku. Oficjalna historia miasta wiąże ten zapis z "Minerą Starzechowską", czyli kopalnią rudy żelaza dzierżawioną przez rodzinę Starzechowskich. Z kolei zweryfikowany artykuł Wirtualnego Sztetlu podaje, że w XVI wieku działała tu kuźnica zarządzana przez tę właśnie rodzinę. To właśnie ten trop badacze i regionaliści uznają za najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie pochodzenia nazwy.

W lokalnej tradycji funkcjonuje też barwna legenda o kuźniku Starzechu, od którego miałyby wywodzić się Starachowice. Polskie Radio, powołując się na Pawła Kołodziejskiego, dyrektora Ekomuzeum w Starachowicach, zaznacza jednak wyraźnie, że jest to przekaz legendarny. W świetle przekazów historycznych bardziej wiarygodna pozostaje wersja łącząca nazwę z rodem Starzechowskich, związanym z miejscową kuźnicą i hutnictwem.

Przez długi czas nazwa "Starachowice" odnosiła się więc przede wszystkim do osady przemysłowej, podczas gdy prawa miejskie i odrębną tożsamość administracyjną miał Wierzbnik. Splot tych dwóch organizmów zakończył się w przededniu wojny. Jak wynika z oficjalnej historii miasta, 1 kwietnia 1939 roku do obszaru Wierzbnika włączono osiedle fabryczne Starachowice oraz wieś Starachowice. Tę zmianę potwierdza również urzędowy akt opublikowany w "Monitorze Polskim" — zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 28 marca 1939 roku o zmianie nazwy miasta Wierzbnika w powiecie iłżeckim, województwie kieleckim.

Po połączeniu obu ośrodków nowy organizm miejski otrzymał nazwę "Starachowice-Wierzbnik". Taka forma funkcjonowała do 1949 roku. Potem, jak podają zarówno oficjalny serwis miasta, jak i publikacje historyczne, utrwalono już krótszą nazwę "Starachowice", obowiązującą do dziś. Potwierdzenie istnienia odpowiedniego rozporządzenia znajduje się w urzędowym spisie "Monitora Polskiego" z 1949 roku, obejmującym akt o przywróceniu i ustaleniu nazw miejscowości.

Historia nazwy Starachowic pokazuje więc, że nie narodziła się ona z jednego aktu administracyjnego, lecz z kilku nakładających się na siebie procesów: rozwoju kuźnicy i osady hutniczej, działalności rodu Starzechowskich, a wreszcie połączenia przemysłowych Starachowic z dawnym miastem Wierzbnik. Dzisiejsza nazwa jest śladem tej przemysłowej genealogii — mocniej zakorzenionej w historii produkcji żelaza niż w legendzie, choć i ta pozostaje ważną częścią lokalnej pamięci.