Historia nazwy miasta Poznań

W popularnej tradycji najczęściej powraca legenda o spotkaniu Lecha, Czecha i Rusa, którzy mieli rozpoznać się w okolicach dzisiejszego grodu i zawołać: "Poznaję!". Tego rodzaju opowieści są ważną częścią lokalnej pamięci, ale badacze zaliczają je do etymologii ludowych, czyli prób tłumaczenia nazw na podstawie brzmienia, a nie historycznych praw języka. Sam miejski portal Poznania podkreśla, że legend dotyczących początków nazwy jest kilka.

Z punktu widzenia onomastyki, czyli nauki o nazwach własnych, Poznań jest nazwą dzierżawczą. Oznacza to, że pierwotnie wskazywała ona na przynależność grodu do konkretnej osoby. W opracowaniu popularyzującym ustalenia językoznawców Uniwersytet Warszawski wyjaśnia, że nazwa współczesnej stolicy Wielkopolski powstała od niezachowanego dziś imienia Poznan lub formy pokrewnej, do którego dołączono dawny przyrostek -jь, wyrażający związek własnościowy. W najstarszej rekonstruowanej postaci chodziło więc o formę typu "Poznanjь gród", czyli po prostu "gród Poznana".

To wyjaśnienie dobrze wpisuje się w szerszy obraz dawnych polskich nazw miejscowych. Językoznawca Bogdan Walczak przypomina, że najstarsze grody bardzo często nosiły właśnie nazwy dzierżawcze, utworzone od imienia założyciela lub pierwszego właściciela z archaicznym formantem -jь. Do tej grupy zalicza on wprost także Poznań. Taki typ budowy nazwy jest ważną wskazówką jej metryki: świadczy o dużej dawności samego toponimu i o randze miejsca, które oznaczał.

W praktyce oznacza to, że nazwa miasta jest starsza niż większość późniejszych opowieści, które próbowano z nią wiązać. Nie da się dziś z całą pewnością odtworzyć biografii człowieka, którego imię zostało w niej utrwalone. Można jednak z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że u źródeł nazwy stoi dawny antroponim, a nie czasownik "poznać" rozumiany tak, jak używamy go we współczesnej polszczyźnie. To właśnie odróżnia wyjaśnienie naukowe od legendy: pierwsze opiera się na rekonstrukcji historycznych form języka, drugie na atrakcyjnej opowieści.

Znaczenie tej nazwy rośnie jeszcze bardziej, gdy spojrzeć na miejsce samego Poznania w dziejach państwa Piastów. Archeolog Hanna Kóčka-Krenz przypomina, że poznański gród od początku swego funkcjonowania należał do centralnych ośrodków państwa pierwszych Piastów: był rezydencją władcy, ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i sakralnym. Nazwa utrwalająca związek grodu z osobą założyciela lub właściciela pasuje więc do realiów bardzo wczesnego etapu organizacji państwowej.

Historia nazwy Poznania pokazuje zatem dwa równoległe porządki pamięci. Pierwszy to porządek legendy, barwny i łatwy do zapamiętania, dzięki któremu miasto zyskuje opowieść o początkach. Drugi to porządek nauki, bardziej powściągliwy, ale lepiej udokumentowany. Według niego Poznań to przede wszystkim stara nazwa dzierżawcza — ślad po dawnym imieniu i po jednym z najważniejszych grodów wczesnopiastowskiej Polski. I właśnie w tej oszczędnej językowej formie zachowała się cząstka najdawniejszej historii miasta.

Źródła: opracowanie językoznawcze Uniwersytetu Warszawskiego odwołujące się do ustaleń Kazimierza Rymuta, oficjalny portal Miasta Poznania oraz publikacja naukowa Bogdana Walczaka i artykuł archeologiczny Hanny Kóčki-Krenz.